मकर संक्रान्ति: सूर्य उत्तरायण प्रवेशसँगै नेपाली समाजमा उल्लास र सांस्कृतिक एकत
काठमाडौं । नेपाली समाजमा विशेष धार्मिक, सांस्कृतिक तथा सामाजिक महत्व बोकेको पर्व मकर संक्रान्ति आज देशभर विविध कार्यक्रमका साथ मनाइँदैछ। प्रत्येक वर्ष माघ महिनाको पहिलो दिन मनाइने यो पर्व सूर्यले धनु राशिबाट मकर राशिमा प्रवेश गर्ने दिनका रूपमा चिनिन्छ। यस दिनदेखि सूर्य उत्तरायण हुने विश्वास गरिन्छ, जसले दिन लामो र रात छोटो हुँदै जाने संकेत गर्दछ।
मकर संक्रान्तिलाई नेपालका विभिन्न भू–भाग तथा समुदायहरूले आ–आफ्नै नाम र परम्पराअनुसार मनाउने गर्छन्। तराई क्षेत्रमा यसलाई माघी, पहाडी क्षेत्रमा माघे संक्रान्ति, नेवार समुदायमा घ्यू–चाकु संल्हु, थारू समुदायमा माघी पर्व र किराँत समुदायमा विशेष पूजाआजाका साथ मनाइन्छ।
धार्मिक र ज्योतिषीय महत्व
धार्मिक विश्वासअनुसार मकर संक्रान्तिका दिन गरिएको स्नान, दान र पूजा अत्यन्त पुण्यदायी मानिन्छ। गंगा, देवघाट, त्रिवेणी, कोशी, कर्णाली, बागमतीलगायत पवित्र नदीमा स्नान गरी दान गर्ने परम्परा छ। यस दिन तिल, चाकु, घ्यू, खिचडी, तरुल, सक्खर र माछा दान तथा सेवन गर्नाले शरीर शुद्ध र स्वास्थ्य सुदृढ हुने विश्वास गरिन्छ।
ज्योतिष शास्त्रअनुसार सूर्यको मकर राशिमा प्रवेशलाई शुभ परिवर्तनको संकेत मानिन्छ। उत्तरायणको सुरुवातसँगै सकारात्मक ऊर्जा बढ्ने, रोग–व्याधि कम हुने र जीवनमा उन्नतिको मार्ग खुल्ने जनविश्वास छ।
खानपान र सामाजिक परम्परा
मकर संक्रान्ति विशेषगरी चिसो मौसममा शरीरलाई तातो राख्ने पौष्टिक खानाका लागि चिनिन्छ। तिल, चाकु, घ्यू, खिचडी, तरुल, सख्खरलगायत परिकार घरघरमा पकाइन्छ। यी खानेकुराले शरीरलाई शक्ति प्रदान गर्नुका साथै चिसोबाट बचाउने विश्वास गरिन्छ।
यस पर्वमा आफन्तजन, छिमेकी तथा इष्टमित्रबीच खानेकुरा साटासाट गर्ने, आशिर्वाद लिने र आपसी सम्बन्ध मजबुत बनाउने चलन छ। बुढापाका तथा ज्येष्ठ नागरिकबाट आशिर्वाद लिने परम्पराले सामाजिक सद्भाव र पारिवारिक एकता झल्काउँछ।
थारू समुदायमा माघीको विशेषता
थारू समुदायका लागि माघी वर्षकै सबैभन्दा ठूलो पर्व हो। माघीका दिन नयाँ वर्ष सुरु भएको मानिन्छ। यस अवसरमा थारू समुदायले सामूहिक भोज, नाचगान, संस्कृति प्रदर्शन र नयाँ नेतृत्व चयन गर्ने परम्परा राख्दछन्। पुराना ऋण तिर्ने, कामदार–मालिकबीच नयाँ सम्झौता गर्ने र भविष्यको योजना बनाउने चलन पनि माघी पर्वसँग जोडिएको छ।
ऐतिहासिक र सांस्कृतिक पक्ष
मकर संक्रान्ति केवल धार्मिक पर्व मात्र नभई सांस्कृतिक रूपमा पनि अत्यन्त महत्वपूर्ण छ। यो पर्वले प्रकृति, कृषि चक्र र मानव जीवनबीचको सम्बन्धलाई उजागर गर्दछ। दिन लामो हुँदै जानु कृषकका लागि नयाँ आशा र उत्साहको संकेत हो। यसैले मकर संक्रान्तिलाई उज्यालो, प्रगति र नयाँ सुरुवातको प्रतीकका रूपमा लिइन्छ।
आधुनिक समयमा मकर संक्रान्ति
समय परिवर्तनसँगै मकर संक्रान्ति मनाउने शैलीमा केही परिवर्तन देखिए पनि यसको मूल भावना भने उस्तै छ। शहरी क्षेत्रमा सीमित रूपमा मनाइए पनि ग्रामीण भेगमा अझै पनि परम्परागत र सामूहिक रूपमा यो पर्व मनाइन्छ। सामाजिक सञ्जालमार्फत शुभकामना आदान–प्रदान गर्ने चलन बढ्दै गएको छ।
विशेषगरी पछिल्ला वर्षहरूमा स्वास्थ्यप्रति सचेत हुँदै पौष्टिक खानाको महत्व बुझाउने पर्वका रूपमा मकर संक्रान्तिको चर्चा बढेको छ। चिकित्सकहरूले पनि यस मौसममा तिल, घ्यू, चाकुजस्ता परिकार सेवन गर्न सुझाव दिने गरेका छन्।
निष्कर्ष
मकर संक्रान्ति नेपाली समाजको धार्मिक आस्था, सांस्कृतिक पहिचान र सामाजिक एकताको प्रतीक पर्व हो। सूर्यको उत्तरायण प्रवेशसँगै आशा, उज्यालो र सकारात्मक परिवर्तनको सन्देश दिने यो पर्वले पुस्तौंदेखि नेपाली जनजीवनलाई जोड्दै आएको छ। परम्पराको संरक्षण गर्दै आधुनिक जीवनशैलीसँग समायोजन गर्दै मकर संक्रान्ति मनाउनु नै यसको वास्तविक सार हो।
